بیشتر شهرهای قدیمی ایران از گذرهای پیچدرپیچ و میدانچههای کوچک شکل گرفته بودند. قزوین در دورهٔ صفوی، وقتی پایتخت شد، راه دیگری رفت: خیابانی راست و طراحیشده برای رفتوآمد و تشریفات. امروز آن را «نخستین خیابان ایران» مینامند.
قزوین، پایتخت و ساخت خیابان
شاه طهماسب صفوی پایتخت را از تبریز به قزوین آورد و در این شهر مجموعهای از ساختمانها و باغها ساخت. خیابان سپه را او در شمال محلهٔ قدیمی شهرستان (حصار شاپور) احداث کرد؛ همزمان با ساخت جعفرآباد، باغ سعادتآباد، عمارت دولتخانه و باغهای پیرامون آن. خیابان از کنار مسجد جامع میگذشت و به سردر عالیقاپو میرسید.
چرا «نخستین خیابان» است؟
بر پایهٔ منابع، خیابان سپه نخستین فضای شهری ایران بود که آگاهانه طراحی شد. پیش از آن فضاهای شهری یا میدان و میدانچه بودند یا گذرهایی که بیطرح پدید آمده بودند. پس از انتقال پایتخت به اصفهان، نمونهٔ تکاملیافتهتر همین الگو با نام چهارباغ در آن شهر ساخته شد؛ به همین دلیل عنوان «نخستین خیابان ایران» برای سپه منطقی دانسته شده است. این خیابان در سال ۱۳۸۷ با همین عنوان در فهرست آثار ملی ثبت شد.
نام خیابان از کجا آمده؟
دربارهٔ وجه تسمیه دو روایت هست. روایت نخست میگوید نام «خیابان» احتمالاً از محلهای به همین نام در هرات گرفته شده که شاه طهماسب در دوران ولیعهدی در آن زندگی میکرد. روایت دوم، که در برخی نوشتههای گردشگری آمده، آن را به لشکرکشی شاه طهماسب به خراسان و هرات در برابر ازبکها پیوند میدهد و میگوید پس از پیروزی، نام آن محله را بر این خیابان گذاشت. منابع دربارهٔ این وجه تسمیه قطعی سخن نمیگویند، پس هر دو را روایتی محتمل بدانید. بعدها بخشی از محلهٔ شهرستان قدیم هم «محلهٔ خیابان» نام گرفت.
نامهای دیگر خیابان «علیقاپو» و «دولتی» بوده و امروز روی نقشهٔ شهر آن را «خیابان شهدا» مینامند؛ اما قزوینیها هنوز بیشتر «سپه» میگویند.
خیابانی برای تشریفات
بر اساس گزارشهای تاریخی، این گذرگاه برای پذیرایی رسمی، از جمله دیدار سفیران، رژههای نظامی و سان دیدن شاه به کار میرفت. عکسهای دورهٔ قاجار هم خیابان را در جشنها آراسته نشان میدهند.
توسعه در دورههای بعد
- شاه صفی: خیابان از جنوب امتداد یافت و به گورستان کُهَنبر در جنوب شهر رسید.
- ناصرالدینشاه: در بخش جنوبی خیابان، از مقابل مسجد جامع تا چهارراه سپه، مهمانخانهٔ بزرگ، چاپارخانه و تلگرافخانه ساخته شد. مهمانخانه و چاپارخانه در سال ۱۳۱۰ خورشیدی تخریب شدند.
- دورهٔ پهلوی: بر پایهٔ مجلهٔ علیبابا، خیابان در سال ۱۳۰۷ سنگفرش شد و از نخستین خیابانهای سنگفرششدهٔ ایران بود.
- رسیدن راهآهن: با ورود خط آهن به قزوین و ساخت ایستگاه در جنوب شهر، خیابان تا ایستگاه ادامه یافت. در این روند سبزهمیدان و بخشی از کاروانسرای سعدالسلطنه از بین رفت.
از مجموعهٔ صفوی قزوین امروز فقط بناهای معدودی مانده است؛ بخش بزرگی از آن ویران شده. اگر به این بناها علاقه دارید، دربارهٔ سردر عالیقاپو و کاخ چهلستون هم بخوانید.
خیابان چه شکلی بود؟
عبدیبیگ، شاعر دورهٔ صفوی، خیابان را بسیار زیبا و همانند بهشت وصف کرده است. بر پایهٔ نوشتههای گردشگری، در دو سوی آن درختان چنار، سرو و صنوبر و جویهای آب روان بود و دو دروازهٔ شاهی در آغاز و پایان آن قرار داشت. در دورهٔ قاجار هم مظفرالدینشاه هنگام ورود به قزوین در همین خیابان با شکوه استقبال شد.
مسیر خیابان
خیابان سپه در بخش جنوبی شهر، بین سردر عالیقاپو و ایستگاه راهآهن قرار دارد. گذشته از عالیقاپو، در بخش شمالیاش ارگ سلطنتی و کاخ چهلستون بود. به سمت جنوب به مسجد جامع عتیق میرسید و بعدها تا گورستان کُهَنبر و سلامگاه شاهزاده حسین ادامه یافت. بیشتر مغازههای بخش جنوبی غذاییاند (آجیل، رستوران، کبابی، جگرکی و پیتزا) و برای خرید لباس و زیورآلات باید به بخش شمالی بروید. نمای ساختمانهای دو سوی خیابان آجری و یکدست است.
بناهای کنار خیابان سپه
- سردر عالیقاپو: تنها دروازهٔ باقیماندهٔ ارگ سلطنتی صفوی، با کاشیکاری آبی و فیروزهای و کتیبهای از علیرضا عباسی.
- کاخ چهلستون: کوشک هشتگوش صفوی که امروز موزهٔ خوشنویسی است و نزدیک سبزهمیدان قرار دارد.
- مسجد جامع عتیق: یکی از کهنترین بناهای مذهبی شهر که چند دورهٔ تاریخی را در خود دارد.
- آبانبار مسجد جامع: در تقاطع خیابان مولوی و سپه. بنا به نوشتههای گردشگری، کتیبهای مرمرین به خط نستعلیق دارد و گنجایشش ۱۸۰۰ مترمکعب آب است.
- مسجد و مدرسهٔ شیخالاسلام: بنایی آجری با ستونهای سنگی که امروز محل درسهای حوزوی است. درهای آن معمولاً فقط در ساعت نماز باز است و برای بازدید در ساعتهای دیگر باید با متولی هماهنگ کرد.
- مهمانخانهٔ بزرگ قزوین: در دورهٔ ناصرالدینشاه ساخته شد و آن را از آغازگران هتلداری نوین در ایران میدانند. در خیابان پیغمبریه است و سالهاست بازسازیاش ناتمام مانده.
- مدرسهٔ امید: از نخستین مدرسههای نوین قزوین در دورهٔ قاجار که نزدیک سردر عالیقاپو است.
- بازار قزوین: مجموعهٔ بازار با کاروانسرای سعدالسلطنه از دورهٔ صفوی تا قاجار.
خیابان سپه امروز
بافت خیابان فرسوده شده و شهرداری برای احیای آن برنامههایی در نظر گرفته است. با این همه سپه هنوز مهمترین خیابان شهر برای قزوینیهاست و جشنها، گردهماییها و مراسم عزاداری در آن برگزار میشود.
پیش از بازدید
خیابان سپه در مرکز شهر قزوین است و میتوان آن را در یک گشت پیاده همراه با عالیقاپو و چهلستون دید. برای بازدید از مسجد شیخالاسلام ساعت نماز را در نظر بگیرید و از داخل مهمانخانه، تا پایان بازسازی، انتظار بازدید نداشته باشید. ساعت بازدید بناها و هزینهٔ ورود در منابع نیامده؛ پیش از رفتن بپرسید. برنامهٔ پیشنهادی ما را در یک روز در قزوین بخوانید. پس از گشت، برای ناهار یا شام میتوانید به شعبهٔ بازار آرمانی روبهروی بازار قزوین یا شعبهٔ مرکزی در خیابان فلسطین غربی بیایید و قیمه نثار قزوین را بچشید.
منابع
- خیابان سپه قزوین، مجلهٔ علیبابا (منبع گردشگری؛ جزئیات مسیر، بناها و روایت دوم وجه تسمیه)
- خیابان سپه (قزوین)، ویکیپدیای فارسی (به نقل از «سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای آن»، دبیرسیاقی، ص ۴۵۹)
- خیابان سپه کجاست؟ با نخستین خیابان ایران آشنا شوید، اقتصادآنلاین