مسجد جامع عتیق را با اسمهای دیگری هم میشناسند: «جامع کبیر» یا فقط «مسجد جامع». قزوینیها «عتیق» را برای جدا کردنش از مسجدهای جامع تازهتر شهر به کار میبرند. این مسجد حدود ۳۵۰۰ متر مربع وسعت دارد و طرحش چهارایوانی است؛ یعنی حیاطی مرکزی که در هر طرفش یک ایوان بزرگ نشسته است.
بنایی که هزار سال روی هم ساخته شده
ساخت مسجد را به سال ۱۹۲ هجری و فرمان هارونالرشید نسبت میدهند. در حملهٔ مغول بخشی از آن، از جمله ایوان جنوبی، ویران شد و در دورههای بعد دوباره ساخته شد. برای همین در یک بازدید کوتاه هم چند دورهٔ معماری را کنار هم میبینید:
- دورهٔ سلجوقی: تاق جعفری یا مقصورهٔ خمارتاشی، که ساختش در شوال ۵۰۰ قمری به دستور امیر خمارتاش، از امیران دورهٔ ملکشاه سلجوقی، شروع شد و در رجب ۵۰۹ تمام شد.
- دورهٔ صفوی: ایوان جنوبی، بزرگترین ایوان مسجد، که شاه عباس دوم در سال ۱۰۶۹ قمری کارش را به پایان رساند. ایوان شمالی با دو منارهٔ کاشیکاریشده را هم احتمالاً از دورهٔ شاه طهماسب میدانند، اما کتیبهاش از بین رفته و نمیشود با قطعیت گفت.
- دورهٔ قاجار: ایوان شرقی و بخشی از کاشیکاریها. کاشیهای ایوان شمالی و منارهها در سالهای ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳ قمری به دستور سعدالسلطنه، حاکم وقت قزوین، تعمیر شد.
از کجا وارد شوید
ورودی اصلی در شرق مسجد است و سردری بلند دارد که سازندهاش معلوم نیست. این سردر چند بار مرمت شده است؛ یک بار در سال ۱۱۹۱ قمری، بار دیگر در ۱۲۵۱ قمری به دستور علینقی میرزا، پسر فتحعلیشاه، و آخرین بار در ۱۳۵۳ قمری که حاج مهدی معمار قزوینی سردر و هشتی را با آجرتراش بازسازی کرد.
پشت ورودی اصلی حیاطی باریک و دراز است، حدود بیست متر پهنا. دو طرف این حیاط حجرههایی بوده که تا پیش از دوران معاصر محل زندگی فقرا و بیماران بوده و در دورهٔ پهلوی بسته شدهاند. احتمالاً این حیاط بازماندهٔ یک مدرسهٔ قدیمی است. ته حیاط دری دیگر به کریاس و بعد به صحن اصلی باز میشود.
ایوان جنوبی و تاق جعفری
اگر وقتتان کم است، این دو بخش را در اولویت قرار دهید. ایوان جنوبی هم از نظر اندازه و هم از نظر تزئینات، شاخصترین بخش مسجد است. پشت آن تاق جعفری قرار دارد؛ گنبدی که روسازیاش کاشی لاجوردی است و محرابی سنگی در دیوار جنوبیاش دارد. کتیبههای این بخش در چند ردیف و به خط کوفی، نسخ و ثلث نوشته شدهاند.
پیش از رفتن
مسجد جامع یک مسجد فعال است. اگر وقت نماز میروید، بازدید از بعضی بخشها ممکن است محدود باشد. پوشش مناسب داشته باشید و پیش از عکاسی از داخل شبستانها اجازه بگیرید.
مسجد در بافت قدیمی مرکز شهر است و با بازار قزوین فاصلهٔ زیادی ندارد. اگر یک روز در قزوین دارید، برنامهٔ یکروزه را ببینید.
منابع
- مسجد جامع قزوین، ویکیپدیای فارسی